Liên kết '4 nhà', gỡ nút thắt vùng dược liệu

Thực tế tại xã Con Cuông cho thấy, khi mô hình liên kết “4 nhà” được triển khai với vai trò kết nối của hội nông dân, chuỗi giá trị dược liệu đang từng bước hình thành, mở ra hướng đi ổn định hơn cho người dân và doanh nghiệp.

Hình thành vùng dược liệu tập trung

Không thiếu tiềm năng, cũng không thiếu kỳ vọng, nhưng dược liệu Nghệ An nhiều năm vẫn loay hoay trong vòng luẩn quẩn: Sản xuất nhỏ lẻ, đầu ra bấp bênh, thiếu sự gắn kết giữa các chủ thể. Khi “nút thắt” liên kết chưa được tháo gỡ, “kho báu xanh” vẫn khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế thực sự. Bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng diện tích, mà là tổ chức lại sản xuất theo chuỗi, gắn kết chặt chẽ giữa người dân, doanh nghiệp và các bên liên quan.

Nghệ An được đánh giá là một trong những địa phương có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú nhất cả nước, với gần 1.000 loài cây thuốc và nấm làm thuốc, chiếm khoảng 25% tổng số loài dược liệu của Việt Nam. Đặc biệt, khu vực Tây Nam Nghệ An, nơi hội tụ hệ sinh thái đa dạng - được ví như “kho báu xanh” với nhiều loài quý hiếm như sâm Puxailaileng, sâm 7 lá 1 hoa, hà thủ ô đỏ, lan kim tuyến, trà hoa vàng, đẳng sâm, nấm linh chi đỏ…

Không chỉ dừng lại ở trữ lượng phong phú, lợi thế của Nghệ An còn nằm ở điều kiện tự nhiên phù hợp để phát triển dược liệu dưới tán rừng, một hướng đi vừa tạo sinh kế, vừa góp phần bảo vệ rừng. Theo đánh giá của ngành Nông nghiệp, nhiều loại dược liệu cho hiệu quả kinh tế vượt trội so với cây trồng truyền thống như lúa, ngô hay keo, mở ra hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng bền vững cho vùng miền núi.

Trong bức tranh chung ấy, Pù Mát (xã Con Cuông) nổi lên như một điểm sáng. Nằm trong vùng đệm Vườn Quốc gia Pù Mát, nơi đây có khí hậu trong lành, đất đai giàu dinh dưỡng, phù hợp với nhiều loài thảo dược có giá trị cao. Những năm gần đây, các mô hình trồng dược liệu tại đây không chỉ dừng ở quy mô nhỏ lẻ mà đã từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung, gắn với chế biến và tiêu thụ.

Tiêu biểu là Công ty CP Dược liệu Pù Mát, đơn vị đã phát triển vùng trồng dược liệu quy mô 23 ha, trong đó phần lớn diện tích được liên kết với người dân địa phương. Các loại cây chủ lực gồm cà gai leo, dây thìa canh, giảo cổ lam, mướp đắng rừng… cho sản lượng hơn 1.000 tấn mỗi năm.

Điểm đáng chú ý là sản xuất dược liệu tại khu vực Con Cuông không còn manh mún mà đang từng bước hình thành vùng nguyên liệu tập trung, gắn với liên kết giữa người dân và các đơn vị thu mua, chế biến. Thông qua việc hỗ trợ giống, chuyển giao kỹ thuật, tổ chức thu mua và định hướng sơ chế, chế biến, hoạt động trồng dược liệu đã dần đi vào chuỗi giá trị, tạo đầu ra ổn định cho sản phẩm. Từ đó, nhiều sản phẩm dược liệu của địa phương được chuẩn hóa, tham gia Chương trình OCOP và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Hiệu quả kinh tế bước đầu được ghi nhận khi người dân chuyển đổi từ cây trồng truyền thống sang cây dược liệu. Với diện tích không lớn, thời gian thu hoạch ngắn, nhiều hộ đã có nguồn thu ổn định, cao hơn trước.

Tại một số xã vùng đệm, hàng trăm hộ dân tham gia liên kết sản xuất, từng bước nâng cao thu nhập, góp phần tạo sinh kế bền vững và giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, việc phát triển dược liệu còn giúp hạn chế tình trạng khai thác lâm sản tự nhiên, phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế dưới tán rừng mà Nghị quyết số 39 của Bộ Chính trị đã đề ra.

Liên kết "4 nhà" và vai trò cầu nối

Dù tiềm năng lớn, phát triển dược liệu vẫn đối mặt với nhiều “điểm nghẽn”: Sản xuất phân tán, thiếu liên kết, chất lượng chưa đồng đều, đầu ra chưa ổn định. Thực tế này cho thấy, nếu không tổ chức lại sản xuất theo chuỗi, dược liệu khó phát triển bền vững.

Một bước chuyển đáng chú ý là sự hợp tác giữa Công ty CP Dược liệu Pù Mát và Công ty CP Nam Dược, với sự kết nối của Hội Nông dân tỉnh Nghệ An. Đây không chỉ là thỏa thuận thương mại, mà là mô hình cụ thể hóa liên kết “4 nhà” trong thực tế sản xuất.

Theo nội dung ký kết, Công ty CP Dược liệu Pù Mát tổ chức vùng nguyên liệu, triển khai trồng, chăm sóc, thu hái và sơ chế dược liệu tại xã Con Cuông. Trong khi đó, Công ty CP Nam Dược hỗ trợ kỹ thuật, xây dựng quy trình sản xuất, đào tạo nhân lực và bao tiêu sản phẩm đạt chuẩn.

Điểm đáng chú ý của sự hợp tác này là định hướng chuẩn hóa vùng trồng theo tiêu chuẩn GACP-WHO - bộ tiêu chuẩn quốc tế về thực hành tốt trồng trọt và thu hái dược liệu. Đây được xem là nền tảng để nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước đưa dược liệu tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Quan trọng hơn, phía sau sự liên kết này là vai trò điều phối của Hội Nông dân tỉnh. Không chỉ tổ chức ký kết, Hội còn tham gia tuyên truyền, vận động nông dân tham gia sản xuất theo chuỗi, hỗ trợ xây dựng tổ chức sản xuất và phối hợp tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai.

Ông Nguyễn Viết Hùng - Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh cho biết: “Việc thúc đẩy liên kết "4 nhà" trong lĩnh vực dược liệu giúp nông dân yên tâm mở rộng sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, từ đó tăng thu nhập. Thực tế, khi có doanh nghiệp bao tiêu, có nhà khoa học hỗ trợ kỹ thuật và Nhà nước tạo hành lang pháp lý, người nông dân không còn sản xuất đơn lẻ.

Ở tầm vĩ mô, phát triển dược liệu đang được hỗ trợ bởi nhiều chính sách như Quyết định số 376/QĐ-TTg về phát triển công nghiệp dược, cùng với quy hoạch dược liệu của tỉnh Nghệ An. Các chương trình mục tiêu quốc gia, đặc biệt tại khu vực miền núi, cũng đang tạo thêm nguồn lực để hình thành vùng nguyên liệu.

Tuy nhiên, để tận dụng hiệu quả các cơ hội này, yếu tố then chốt vẫn là liên kết. Bởi lẽ, mô hình "4 nhà" không thể hình thành một cách tự phát, mà cần có sự dẫn dắt, điều phối và tạo niềm tin giữa các chủ thể. Khi mối liên kết được thiết lập bền chặt, dược liệu không chỉ dừng ở tiềm năng mà có thể trở thành ngành kinh tế mang lại giá trị ổn định, lâu dài.