Thổ cẩm của người Thái - Những bài thơ viết chậm

Người ta thường bảo, thổ cẩm là tấm gương phản chiếu núi rừng. Nhưng nếu nhìn bằng đôi mắt của một người hay suy tư về những giá trị thời gian, ta sẽ thấy thổ cẩm của người Thái Nghệ An không chỉ là hoa văn, mà là một cuốn triết ký không lời viết bằng sợi và màu, là một bộ "mã văn hóa" lưu giữ toàn bộ vũ trụ quan, nhân sinh quan và cả lịch sử di cư, sinh tồn của một tộc người.

Ở đó, thiên nhiên không nằm bên ngoài con người, mà đã tan vào trong từng sợi chỉ. Để có được màu chàm (khăm) sâu thẳm như đêm núi rừng, người phụ nữ Thái ở Hoa Tiến, Môn Sơn, Bản Mác… phải thức qua bao mùa lá, nhuộm đi nhuộm lại mười mấy lần, bàn tay lem luống sắc xanh của đại ngàn. Họ không chỉ nhuộm vải; họ đang đem cái hồn cốt của cỏ cây, cái mát lành của dòng Lam, dòng Hiếu giấu vào lòng sợi. Rồi màu đỏ của mặt trời rực rỡ, màu vàng của hoa hoang dại… tất cả gặp nhau trên một khoảng vải hẹp, hòa sắc một cách tự nhiên như thể chúng vốn sinh ra là để đứng cạnh nhau.

Đây không đơn thuần là lao động chân tay, mà là tri thức bản địa. Người phụ nữ Thái biết rõ mùa nào hái lá gì để có màu sắc ưng ý, biết cách thuần hóa cái thô ráp của cỏ cây thành cái mượt mà của sợi vải. Đó là một thứ "kỹ nghệ xanh" mà con người hiện đại ngày nay đang phải trầy trật tìm kiếm.

Hoa văn trên thổ cẩm Thái là hình học của tâm hồn. Đó là những đường kỷ hà, những hình thoi, hình quả trám, những mô phỏng hình mặt trời, rồng đất hay muông thú. Chúng không có sự ngẫu nhiên. Mỗi đường kim, mũi chỉ là một vết bước của tư duy, một cách người Thái định vị mình giữa vũ trụ bao la. Giữa cái vô cùng của đất trời, người phụ nữ ngồi bên khung cửi, thắt lại những nút chỉ, vẽ nên một trật tự hài hòa và thánh thiện.

Nhưng điều làm tôi xúc động nhất khi ngắm nhìn một tấm chân chăn hay chiếc khăn xéo (khăn thêu) của người Thái nơi đây, chính là sợi chỉ của thời gian và tình yêu thương nối kết giữa các thế hệ. Nghề dệt thổ cẩm không thể học bằng sách vở, nó được truyền qua những cái nhìn, những cái chạm tay ấm áp từ bà sang mẹ, từ mẹ sang con.

Khung cửi gỗ thì thầm kể chuyện, thoi đưa xột xoạt, và đứa trẻ nằm võng bên cạnh cứ thế lớn lên trong mùi hương của sợi bông, của màu nhuộm tự nhiên và tiếng lách cách thân thương. Di sản đích thực là thứ đang sống, đang thở, đang sưởi ấm cho con người trong những đêm mùa đông sương giăng buốt giá trên đỉnh Pù Mát. Thổ cẩm Thái đồng hành với con người từ thuở lọt lòng cho đến khi nhắm mắt xuôi tay, nằm trong "vòng đời" của một cá nhân: Đứa trẻ ra đời dùng địu vải. Khi trưởng thành, cưới xin cần chăn, gối. Lúc qua đời có tấm phà tiễn đưa.

Dệt thổ cẩm là thước đo giá trị của người phụ nữ Thái. Một cô gái trước khi về nhà chồng phải chuẩn bị hàng chục tấm chăn, chiếc gối do tự tay mình dệt để tặng cho bố mẹ chồng và họ hàng bên nội. Đó là lời chào, là tấm lòng, và cũng là bài thi vô ngôn về sự nhẫn nại, lòng thủy chung của người phụ nữ.

Trong thế giới hiện đại hôm nay, khi những chiếc máy dệt công nghiệp có thể tạo ra hàng vạn mét vải trong phút chốc, việc một người phụ nữ Thái ở Nghệ An vẫn ngồi hàng tháng trời bên khung cửi thô sơ để hoàn thành một tấm váy dệt tay bỗng trở thành một hành động thật đẹp đẽ và kiêu hãnh. Đó là sự kiêu hãnh của chậm rãi đối diện với vội vã, của độc bản đối diện với đại trà, và của nghệ nhân đối diện với máy móc.

Mỗi tấm thổ cẩm xứ Nghệ như một bài thơ viết chậm. Và chừng nào những bài thơ ấy còn được viết tiếp trên nếp nhà sàn, chừng đó bản sắc Thái vẫn còn vẹn nguyên, như dòng nước dưới khe vẫn chảy, dịu dàng, âm thầm nhưng bền bỉ vô cùng.